سؤالات تستي فارسي سوم ، فصل 8


1- نقش ضمير شخصي متصل در کدام گزينه با بقيه فرق دارد ؟

     1- گاهي باورهايت را مورد پرسش قرار بده     2- در پايان برايت آرزومندم همواره دوستي خوب و يک دل داشته باشي

     3- اميدوارم دانه اي بر خاک بيفشاني و با روييدنش همراه شوي  

     4- اميدوارم به آواز مرغ سحر گوش کني وقتي که آواي سحر گاهي اش را سر مي دهد

 

2- در همه ي گزينه هاي زير متمم وجود دارد به جز...

     1- اميدوارم به پرنده اي دانه بدهي                2- با هم از عشق سخن بگوييد

      3- چقدر زندگي در يک درخت جريان دارد      4- هم چنين آرزومندم که همواره صبور باشي

 3- زمان کدام فعل با بقيه فرق دارد ؟    

1- داشته باشي     2- عشق بورز    3- روي بياورند     4- قرار دهد

 4- معني عبارت « صِل مَن قَطَعَکَ »  در کدام گزينه آمده است ؟

      1- درود بر کسي که از تو جدا شد               2- بر کسي که از تو فاصله گرفت درود بفرست

      3- به کسي که از تو جدا شده بپيوند            4- آفرين بر کسي که خواستار جدايي تو است .

 5- کدام کلمه مخفف است ؟     1- شازده                     2- کوچولو       3- شاهکار       4- آدمک

 6- املاي کدام گزينه با توجه به معني آن غلط است ؟ 

   1- هضم : گوارش      2- وقار : سنگيني 3- آزرخش : صاعقه       4- عزيمت : قصد

7- کدام گزينه از ويژگي هاي رمان به شمار نمي آيد ؟

      1- شرح مفصل حوادث      2- محدويت فضا و زمان        3- تنوع شخصيت ها        4- طولاني بودن داستان

 8- کدام گزينه « ترکيب وصفي » است ؟     1- فن نقاشي        2- آب آشاميدني       3- نغمه ي موسيقي       4- سنّ کودکي

 9- معني کدام کلمه ، غلط است ؟      1- آوَخ : آه    2- مفتون : فريبنده       3- باري : خلاصه     4- لابد : ناچار

 10- نهاد کدام جمله ، درست مشخص شده است ؟

      1- آنان بازي هاي المپيک را راه انداختند ( بازي ها )     2- پيرمردي که قرار بود داوري کند جلو آمد( پيرمرد )

      3- هيچ کس نمي توانست بگويد کدام يک از دو نقاش هنرمند بهتري بودند ( دو نقاش )

      4- نقاشي ، تصويري از يک کاسه ي انگور بود ( تصوير )

 11- نقش ضمير متصل در کدام گزينه با بقيه فرق دارد ؟

     1- پيرمرد برايشان سلامتي آرزو کرد               2- يادش آمد که بايد پرنده را انتخاب کند

     3- بگذار نقاشي ات را ببينم                         4-  پيرمرد صبرش را از دست داد

 12- در مورد مصراع « کريما به رزق تو پرورده ايم » کدام گزينه درست نيست ؟

       1- کريم : منادا        2- پرورده ايم : فعل گذرا به مفعول       3- رزق : متمم       4- تو: مضاف اليه

 13- کلمات کدام گزينه مترادف اند ؟      1- اِنعام و لطف         2- دنيا و عقبي ( عُقبا )    3- صبر و ظفر      4- صورت و سيرت

 14- با توجه به بيت « به لطفم بخوان و مران از درم / ندارد به جز آستانت سرم » کدام گزينه نادرست است ؟

      1- در اين بيت سه متمم وجود دارد                      2- در بيت سه مفعول وجود دارد

     3- ضماير شخصي اين بيت همگي مضاف اليه اند      4- اين بيت از « بوستان سعدي » است

 15- در بيت : « چراغ يقينم فرا راه دار / ز بد کردنم دست کوتاه دار » همه ي آرايه هاي ادبي ديده مي شود به غير از ...

      1- جناس                   2- تشبيه          3- کنايه              4- واج آرايي

 16- در بيت : « خدايا به ذلت مران از درم/ که صورت نبندد دري ديگرم » « صورت نبندد » يعني...

     1- به وجود نمي آيد   2- قابل تصور نيست     3- ديده نمي شود     4- شکل نمي گيرد

 17- با توجه به درس « آرزو » سروده ي « ويکتور هوگو » کدام گزينه نادرست است ؟

      1- آرزو دارم هرگز دشمن نداشته باشي      2- بهتر است دشمن تو به اندازه باشد

      3- دشمن موجب مي شود که برخي انديشه ها و باورهاي ما را مورد انتقاد و پرسش قرار دهند

      4- وجود دشمن موجب مي شود که به خودمان مغرور نشويم

 18- در شعر « آرزو » آمده است : دانه اي بر خاک بيفشانيم زيرا :

      1- به طبيعت عشق بورزيم                                                       2- موجب سر سبزي و طراوت زمين شويم

      3- با حرکت زندگي و حيات همراه شويم و ارزش آن را حس کنيم      4- مشکل فقر و گرسنگي مردم دنيا را حل کنيم

 19- ارزش پول و ثروت بنا به اعتقاد « هوگو » در کدام گزينه آمده است ؟

    1- پول ارباب خوبي است      2- پول مي تواند مسير زندگي را تعيين کند

     3- ما براي به دست آوردن پول رنج زيادي را متحمل مي شويم    4- پول خدمت گزار خوبي براي رسيدن به اهدافمان است

 20- ترجمه ي خوب....    1- بايد روان و ساده و مطابق زبان مورد نظر باشد         2- بايد لفظ به لفظ باشد

         3- معادل کلمات را پيدا مي کنيم و اصطلاحات به هيچ وجه قابل ترجمه کردن نيستند    4- جاي اجزاي جمله تغيير نمي کند

 21- کدام ويژگي رمان محسوب نمي شود ؟

       1-طولاني بودن داستان     2- تعدد فضا و مکان ها و زمان ها    3- تنوع شخصيت ها       4- بيان برشي از زندگي و حوادث

 22- کدام گزينه ، داستان کوتاه نيست ؟    1- کژال        2- جوانه و سنگ     3- بينوايان      4- مرخّصي

 23- در کدام گزينه ، نقش « ــَـ م » مانند مصراع « به لطفم بخوان و مران از درم » است ؟     1- چراغ يقينم فرا راه دار    2- ز بد کردنم دست ، کوتاه دار    3- خدايا به ذلت مران از درم         4- که صورت نبندد دري ديگرم

 24- معني کدام گزينه ، نادرست است ؟      1- تأمّل : انديشيدن     2- همواره : هميشه   3- يک دل : هم صدا  4- آزرده : ناراحت

 25- با توجه به بيت رو به رو ، معني کدام گزينه نادرست است ؟       کريما ، به رزق تو پرورده ايم    به اِنعام و لطف تو خو کرده ايم

     1- کريم : بخشنده               2- رزق : لطف                        3- اِنعام : بخشش          4- خو : عادت

 26- اقبال لاهوري در بيت زير ، به چه مطلبي اشاره دارد ؟   چون چراغ لاله سوزم در خيابان شما /  اي جوانان عجم ، جان من و جان شما      1- دشمن ستيزي     2- اتحاد و يکپارچگي     3- همبستگي فرهنگي       4- احساس هم دردي

 27- نويسنده در عبارات زير ، بر چه مفهومي تأکيد دارد ؟

       برايت آرزومندم که دشمن نيز داشته باشي ، نه کم و نه زياد ، درست به اندازه ، تا گاهي باورهايت را مورد پرسش قرار دهد .    

           1- توانا شدن       2- غرّه نشدن        3- عميق شدن      4- تلاش کردن

 28- مفهوم مقبل کدام بيت ، نادرست است ؟

    1- بيا تا بر آرم دستي ز دل    که نتوان بر آورد فردا ز گل :عبادت کردن

    2- کريما ، به رزق تو پرورده ايم    به انعام و لطف تو خو کرده ايم : روزي دادن

    3- به لطفم بخوان و مران از درم       ندارد به جز آستانت سرم : قادر بودن

    4- چراغ يقينم فرا راه دار     ز بد کردنم دست ، کوتاه دار : هدايت کردن

 29- کدام دو واژه ، مانند بقيه نيست ؟      1- صبر و شکيبايي      2- رايگان و مجاني      3- غرّه و نا اميدي     4- آوا و صدا

 30- منظور از واژه ي « خيابان » در مصراع « چون چراغ لاله ، سوزم در خيابان شما » چيست ؟ 

             1- کوچ            2- محل عبور و مرور             3- باغ                4- محله

 31- جوانان عجم در مصراع « اي جوانان عجم جان من و جان شما » چه کساني هستند ؟

       1- جوانان ايراني                      2- جوانان مسلمان             3- جوانان شيعه                4- جوانان جهان

 32- مفهوم درست واژگان مشخص شده در کدام گزينه آمده است ؟    « حلقه گرد من زنيد ، اي پيکران آب و گِل »

       1- پيرو من باشيد ، سفالگران      2- از من اطاعت کنيد ، هم ميهنان

       3- جمع شويد ، مجسمه ها           4- متّحد شويد ، انسان ها

 33- در کدام گزينه ، غلط املايي آمده است ؟      1- خوان گسترده  2- خورده فروشي      3- سپاسگزاري ستودني    4- تهذيب نفس

 34- ترجمه ي روان : « ظَهَرَت سحابه سوداءُ في السماءِ » در کدام گزينه آمده است ؟

          1- آشکار شد ابري سياه در آسمان      2- ابري سياه آشکار شد در آسمان

          3- ابري سياه در آسمان آشکار شد      4- در آسمان ابري سياه آشکار شد

 35- همه ي گزينه ها جمع هستند به غير از ...  1- نياکان             2- ارباب     3- احساس      4- اصحاب

36- کدام فعل از نظر ساخت با بقيه فرق دارد ؟    1- برگشتند    2- درگذشت      3- باز کرد     4- برداشت

 37- در ساختمان کدام فعل بن مضارع ديده نمي شود ؟    1- شنيداري      2- سازمان     3- لبخند    4- شتابان

 38- در کدام گزينه کلمه ي مشتق به کار رفته است ؟      1- بيا تا برآريم دستي ز دل     2- ندارد به جز آستانت سرم

       3- ز بد کردنم دست کوتاه دار   4- جواني ، گه کار و شايستگي است

 39- کدام گزينه با بقيه فرق دارد ؟       1- توفيق فرمانبري     2- گفتار شايسته      3- نقاش روزگار     4- معرفت کردگار

 40- کدام گزينه با بقيه فرق دارد ؟   1- سحرگاه     2- قرارگاه     3- نيروگاه      4- کارگاه

 

متن کامل نیایش سعدی درس بیست و یکم


بیا تا برآریم دستی ز دل                      که نتوان برآورد فردا زگل
به فصل خزان در نبینی درخت              که بی برگ ماند ز سرمای سخت
برآرد تهی دست های نیاز                   ز رحمت نگردد تهی دست باز
مپندار از آن در که هرگز نبست            که نومید گردد برآورده دست
قضا خلعتی نامدارش دهد                    قدر میوه در آستینش نهد
همه طاعت آرند و مسکین نیاز             بیا تا به درگاه مسکین نواز
چو شاخ برهنه برآریم دست                که بی برگ از این بیش نتوان نشست
خداوندگارا نظر کن به جود                 که جرم آمد از بندگان در وجود
گناه آید از بنده خاکسار                      به امید عفو خداوندگار
کریما به رزق تو پرورده ایم                به انعام و لطف تو خو کرده ایم
گدا چون کرم بیند و لطف و ناز             نگردد ز دنبال بخشنده باز
چو ما را به دنبال کردی عزیز             به عقبی همین چشم داریم نیز
عزیزی و خواری تو بخشی و بس          عزیز تو خواری نبیند زکس
خدایا به عزت که خوارم مکن              به ذل ّ گنه شرمسارم نکن
مسلط مکن چون منی بر سرم               ز دست تو به گر عقوبت برم
به گیتی نباشد بتر زین بدی                  جفا بردن از دست همچون خودی
مرا شرمساری ز روی تو بس              دگر شرمسارم مکن پیش کس
گرم بر سر افتد ز تو سایه ایی              سپهرم بود کمترین پایه ایی
اگر تاج بخشی سرافراز دم                  تو بردار تا کس نیندازدم
تنم می بلرزد چو یاد آورم                   مناجات شوریده ایی در حرم
که می گفت شوریده دلفّکار                 الها ببخش و به ذلّم مدار
همی گفت با حق به زاری بسی             میفکن که دستم نگیرد کسی
به لطفم بخوان و مران از درم              ندارد به جز آستانت سرم
تو دانی که مسکین و بیچاره ایم             فرومانده نفس امّاره ایم
نمی تازد این نفس سرکش چنان            که عقلش تواند گرفتن عنان
که با نفس و شیطان برآید به زور؟         مصاف پلنگان نیاید ز مور
به مردان راهت که راهی بده                وز این دشمنانم پناهی بده
خدایا به ذات خداوندیت                       به اوصاف بی مثل و مانندیت
به لبیک حجاج بیت الحرام                   به مدفون یثرب علیه السلام
به تکبیر مردان شمشیر زن                  که مرد وغا را شمارند زن
به طاعات پیران آراسته                      به صدق جوانان نوخاسته
که ما را در آن ورطه یک نفس             ز ننگ دو گفتن به فریاد رس
امید است از آنان که طاعت کنند             که بی طاعتان را شفاعت کنند
به پاکان کز آلایشم دور دار                    و گر زلتی رفت معذور دار
به پیران پشت از عبادات دو تا                ز شرم گنه دیده بر پشت پا
که چشمم ز روی سعادت مبند                زبانم به وقت شهادت مبند
چراغ یقینم فرا راه دار                         ز بد کردنم دست کوتاه دار
بگردان ز نا دیدنی دیده ام                      مده دست بر ناپسندیده ام
من آن ذره ام در هوای تو نیست               وجود و عدم در ظلامم یکی است
ز خورشید لطفتت شعاعی بسم                 که جز در شعاعت نبیند کسم
بدی را نگه کن که بهتر کس است             گدا را ز شاه التفاتی بس است
مرا گر بگیری به انصاف و داد              بنالم که لطفت نه این وعده داد
خدایا به ذلت مران از درم                      که صورت نبندد دری دیگرم
ور از جهل غایب شدم روز چند                کنون کامدم در به روی نبند
چه عذر آرم از ننگ تر دامنی                   مگر از پیشاورم کای غنی
فقیرم به جرم گناهم مگیر                        غنی را ترحم بود بر فقیر
چرا باید از ضعف حالم گریست                اگر من ضعیفم پناهم قوی است
خدایا ! به غفلت شکستیم عهد                  چه زور آورد با قضا دست جهد ؟
چه برخیزد از دست تدبیرمان ؟                همین نکته بس عذر تقصیر ما
همه هر چه کردند تو بر هم زدی              چه قوت کند با خدایی خودی ؟
نه من سر ز حکمت به در می برم             که حکمت چنین می رود بر سرم
 

نمونه سوال املا 3


1- در  جمله ی زیر کلمه ی صحیح را در جای خالی قراردهید .(5/0 نمره )
" در زمین  نگاه کن که چگونه .........................تو ساخته است و جوانب وی فراخ گسترانیده ."
الف ) بسات        ب) بصاط         ج) بساط    د) بصات

2 - املای کدام گروه کلمات نادرست است ؟ (5/1 نمره )
الف ) خرد وفراصت         ب) کهن سال وفرتوت         ج) مدح وثنا              د) مصون ومحفوظ
الف ) استراق سمع        ب)پرندگان خوش خوان        ج) تذهیب نفس         د) نیکو خصال
الف )بنیان گذار              ب) خدمت گذار                 ج) درخواست              د)بر خاست

3- با توجّه به معنی املای کدام گزینه نادرست است ؟(1 نمره )
الف ) التفاط :توجّه کردن        ب) اعزاز : گرامی داشتن         ج) خوار :پست وفرومایه       د)رخصت :اجازه   
الف) ضمان :پذیرفتن        ب )صواب : درست           ج)طرّار : درد         د)قوص قزح : رنگین کمان

4-در جای خالی شکل صحیح کلمه را قرار دهید . (5/1 نمره )
الف) .......................... و آبادانی کشور به تلاش شما دانش آموزان نیاز دارد . ( امارت  - عمارت )
ب)کوه های ......................از برف کردستان پر شکوه ودیدنی است . ( مستور – مسطور  )
 ج)هر روز لوح وکتاب در زیر بغل می نهاد و خود را به ............................درس استاد می رساند . ( محظر – محضر )

5- کلمه ی هم آوا رادرجای درست به کار ببرید . (5/0 نمره )
 ................................  گلوله از سوی دشمن به گوش می رسید .(  سفیر – صفیر )

6- در متن زیر پنج غلط املایی وجود دارد آنهارا بیابید وصحیح آن هارا در شماره های زیر بنویسید . (5 نمره )
اگر کسی به جواب مشغول شود و او بر بهتر جوابی از آن قادر بود ،صبر کند تا آن سخن تمام شود ،پس جواب خود بگوید بر وجهی که در متقدّم طعن نکند ودر مهاوراتی که به حضور او میان دو کس رود ،خوظ ننماید .
آن همه بزرگان حکیم ونویسنده و گوینده و دانشمند ایرانی ،چه شب ها که به روز رسانده اند تا نام ایران بماند و عزّت و سربلندی این سرزمین آصیب نبیند . چه انسان هایی که در سرمای توان فرصای زمستان و گرمای طاقت سوز تابستان صبوری ورزیده اند تا مرزهای این سرزمین از گزند دشمنان مسون بماند .
1-.........................2 -.......................... 3 -..........................4-................. 5-.....................

نمونه سوال املا شماره 2

نمونه سوالات پیشنهادی درس املا فارسی پایه سوم راهنمایی
1-  در جای خالی املای کدام گزینه صحیح است ؟
در زمین نگاه کن که چگونه .......... تو ساخته است و جوانب وی فراخ گسترانیده .
الف) بسات      ب)بصاط       ج) بساط        د) بصات 
2-      املای کدام گروه کلمات نادرست است؟
الف) خرد و فراصت  ب) کهن‌سال وفرتوت   ج)مدح و ثنا  د) مصون و محفوظ
الف) استراق سمع      ب) پرندگان خوش‌خوان   ج)تذهیب نفس   د) نیکو خصال
الف) بنیان‌گذار           ب) خدمت‌گذار      ج) درخواست          د) برخاست
3-      باتوجّه به معنی املای کدام گزینه نادرست است؟
الف)التفاط : توجّه کردن        ب) اعزاز‌: گرامی داشتن  
 ج) خوار‌‌ : پست و فرومایه       د) رخصت : اجازه
الف) ضمان : پذیرفتن           ب) صواب : درست
 ج) طرّار : دزد              د)قوص قزح : رنگین کمان
4-      در جای خالی شکل صحیح کلمه را قرار دهید.
.......... و آبادانی کشور به تلاش شما دانش آموزان نیازدارد. ( امارت -  عمارت )
کوه‌های .......... از برف زاگرس پرشکوه و دیدنی است. ( مستور - مسطور )
هرروز لوح و کتاب در زیر بغل می نهاد و آرام از کوچه‌ها می‌گذشت و خود را به .......... درس استاد می‌رسانید.(محظر- محضر)
................ گلوله به گوش می رسید . ( سفیر ، صفیر )
5-      در متن زیر پنج غلط املایی وجود دادر آن‌ها بیابید و صحیح آن‌ها را در شماره‌های زیر بنویسید.
     اگر کسی به جواب مشغول شود و او بر بهتر جوابی از آن قادر بوَد، صبر کند تا آن سخن تمام شود، پس جواب خود بگوید بر وجهی که در متقدّم طعن نکند و در مهاوراتی که به حضور او میان دو کس رود، خوظ ننماید.
     آن همه بزرگان حکیم و نویسنده و گوینده و دانش مند ایرانی، چه شب¬ها که به روز رسانده¬اند تا نام ایران بماند و عزّت و سر بلندی این سرزمین آسیب نبیند . چه انسان¬هایی که در سرمای توان فرصای زمستان و گرمای طاقت سوز تابستان صبوری ورزیده¬اند تا مرزهای این سرزمین از گزند دشمنان مسون بماند.

نمونه سوال املا

نمونه سوالات پیشنهادی درس املای فارسی پایه سوم راهنمایی

1-     گذار برای کدام کلمه مناسب نیست :

الف : قانون       ب: سپاس         ج : قیمت                د: بنیان

2-     املای کدام گزینه با توجه به معنی آن غلط است :

الف: مفتون : شیفته          ب : عزیمت : قصد کردن 

ج : تعمل : اندیشیدن        د: فراغت : آسودگی

3-     کلمات ردیف « الف» را به معنی مناسب در ردیف « ب» وصل کنید :

 ( در جدول ب یک کلمه اضافی است)

الف

ب

امل

عمارت

عمل

امارت

مستور

پوشیده شده

فرمانروایی

آرزو

آبادکردن

نوشته شده

کار

 

4-     املای کدام کلمه با توجه به معنی آن غلط است :

الف : منصوب : نسبت داده شده       ب : سفیر : فرستاده 

ج: خرد : کوچک                       د: غرّه : مغرور

5-     املای کدام گزینه غلط است :

الف : محضر        ب: فراصت       ج: طنین                د: تعرّض

6-     هم خانواده  کلمات زیر را بنویسید :

الف : محضر        ب : طب          ج : علم                د: عمل 

7-     موارد «الف» را به موارد «ب» وصل کنید :

الف

 

ب

عیال

قریب

ماتم

جزع

طرار

صومعه

 

سوگ

نا آشنا

نزدیک

همسر

بی تابی

دزد

عبادتگاه

 

8-     از واژه های زیر کدام گزینه برای معنی « آگاهی » به کار می رود :

الف : واقف            ب: وقوف          ج: وقف             د: توقع

9-     کدام گزینه با بقیه هم خانواده نیست :

الف : مصاحبت        ب: صبح           ج : صحبت           د: مصاحب

 

10- عار به معنی ........... است .

الف : ننگ          ب: عیب          ج: خوبی             د: الف  وب

 11- املای کدام گزینه غلط است :

الف :تمسخر        ب: اصلاح       ج: تحسین             د: دریق

12- کدام گزینه با بقیه هم خانواده نیست :

الف : رجوع         ب : مرجع            ج : ارجاع           د: ترجیح

13- کدام گزینه با بقیه هم خانواده نیست :

الف : فانی           ب: فنا               ج : فناپذیر           د: نفی

آرایه های ادبی

تشبیه :

تشبیه ، ادعای هما نندی میان دو یا چند چیز است . هر تشبیه چهار رکن دارد :

1)     مشبه : چیزی یا کسی که قصد مانند کردن آن را  داریم .

2)     مشبه به: چیزی یا کسی است که مشبه ، به آن مانند می شود .

3)      ادات تشبیه : واژه ای است که نشان دهنده پیوند شباهت است .

4)     وجه شبه :  ویژگی  یا ویژگی های مشترک میان مشبه و مشبه به است .

مثال:

ژا له ها  دانه دانه    درخشند     همچو        الماس
مشبه              وجه شبه     ادات تشبیه   مشبه به
بلم آرام چون قویی سبکبال           به نرمی بر سر کارون همی رفت
بلم=: مشبّه / چون= ادات تشبیه / قویی سبکبال = مشبّهٌ به / نرم و آرام پیش رفتن: – وجه شبه
 برای شناخت بیشتر و بهتر تشبیه توجه به اين نکات لازم است :
الف ) وجه شبه معمولاً باید در مشابه به بارزتر ومشخص تر باشد ( چراغ مثل خورشید می درخشد ، نه آنکه : خورشید مثل چراغ بود )
ب ) برای فهم یک تشبیه باید به سراغ (( مشبه به )) رفت که مهم ترین پایه تشبیه است زیرا وجه شبه از آن استنباط می شود .
ج) مشبه و مشبه به طرفین تشبیه نام دارند  و در تمام تشبیهات حضور دارند اما ادات  و وجه شبه می توانند حذف شوند  .

 *******************************************************************
کنایه :

کنایه یعنی پوشیده سخن گفتن درباره امری با بیان نشانه ، نمونه یا دلیل آن امر و یا ذکر مطلبی و دریافت مطلب دیگر ،

مثال:

1)     بیا تا بر آریم دستی زدل ، ( دست از دل بر آوردن کنایه است به معنی از سر صدق به راز و نیاز پرداختن)

2)     دست و پنجه نرم کردن : (کنایه از گلاویز شدن و زور آزمایی کردن)

3)     دست خاییدن ، (کنایه از حسرت خوردن)

4)     چراغ مردن ،0 کنایه از خاموش شدن چراغ)

6)     گنبد لاجوردی ، (کنایه از آسمان  گنبد دوار و اخضر هم می گویند . )

8)      قبا دریدن ، (کنایه از شکفتن گل)

 ********************************************************************
ایهام :

در لغت به معنی در گمان افکندن و به توهم انداختن است و آوردن واژه ای با حداقل دو معنی که یکی نزدیک به ذهن و دیگری دور از ذهن باشد و مقصود شاعر معمولاً معنی دور و گاه هر دو معنی است .

مانند این شعر حافظ که کلمه مدام هم شراب معنی می دهد و هم همیشه .

1)     ما در پیاله عکس رخ یار دیده ایم       ای بی خبر از لذت شرب مدام ما

و یا این بیت

حافظ از بهر تو آمد سوی اقلیم وجود        قدمی نه به وداعش که روان خواهد شد 

در روان ایهام است : الف ) روان خواهد شد : به سرعت خواهد رفت ( در این صورت روان قید است )

ب ) روان خواهد شد : خواهد رفت ( در این صورت روان مسند است )

ج) روان خواهد شد : روان خواهد رفت ، روحش به عالم دیگر خواهد رفت ( در این صورت روان فاعل است )

2) چشم نرگس به شقایق نگران خواهد شد (نگران در معنی نگرنده و ناراحت ، نرگس ( که خود نماد مشبه به چشم است ) به سوی شقایق خواهد نگریست . شقایق رمز محرومیت و مظهر داغ دیدگی است ، نرگس نگران حال شقایق هم هست ( در این مصراع آرایه تشخیص نیز می باتشد .)

3) باز رسیدند شاد زان سوی عالم چو باد

مست و خرامان و خوش سبز قبایان ما

در ((سبز قبایان ))  ایهام وجود دارد زیرا هم  منظور درختانی است که برگ سبز دارند و هم سبز قبا که پرنده ای است . اگر سبز قبایان را در معنی اول بگیریم ، استعاره به درختان و برگ های آنها ست

5 ) امشب صدای تیشه از بیستون نیامد             شاید به خواب شیرین فرهاد رفته باشد

در کلمه ی شیرین ایهام وجود دارد )

********************************************************************
تلمیح :

در لغت به معنی نگاه کردن و اشاره به چیزی است و در اصطلاح بدیع آن است که در خلال سخن آیه ای شریف و حدیثی معروف یا داستان و واقعه یا مثل و شعری مشهور چنان اشاره شود که کلام با الفاظی اندک بر معانی بسیار دلالت کند :

1) ای نام توبهترین سرآغاز     بی نام تو نامه کی کنم آغاز

می تواند اشاره ای به حدیث معروف باشد (( کل امر ذی بال لم یبدء فیه بسم الله فهو ابتر ))

( هر کاری ارجمند که با نام خدا شروع نشده باشد بریده و ناقص است . )

2)     ای یاد تو مونس روانم (اشاره به سوره رعد آیه 11 (( الا بذکر الله تطمئن القلوب ))

3)     عشق بازی که هم آغوش خطر        خفت در خوابگه پیغمبر

اشاره به آن شبی (( لیله المبیت ) است که حضرت علی (ع) به جای پیغمبر (ص) خوابید تا پیامبر از کشته شدن به دست کفار مکه در امان بماند .

4) عشق با دشوار ورزیدن خوش است            چون خلیل از شعله گل چیدن خوش است

5) پدرم روضه رضوان به دو گندم بفروخت        ناخلف باشم اگر من به جوی نفروشم
(اشاره به داستان حضرت آدم و رانده شدن او به خاطر خوردن گندم)

 ******************************************************************
سجع :

سجع در لغت به معنی آواز کبوتر است ؛ از آنجا که نوای کبوتران به یک آهنگ است کلماتی که بر آهنگ بر آید سجع گفته اند .سجع در نثر به منزله قافیه در شعر است . به کلماتی که بین کلمات آن هماهنگی باشد کلام سجع می گویند . مسجع سخن گفتن مخصوصاً در بین اعراب مرسوم بود و عالی ترین نمونه آن قرآن مجید است . به نثری که درآن سجع باشد نثر مسجع گویند.

الهی , به بهشت تو چه نازم , دیده ای ده که از هر نظر بهشتی سازم . ( نازم – سازم )

هر نفسی که فرو می‌رود ممد حیات است و چون بر می‌آید مفرح ذات

(سجع در بین حیات و ذات است)

 *******************************************************************
مراعات نظیر :

آوردن واژه هایی از یک مجموعه است که با هم تناسب دارند . این تناسب می تواند از نظر جنس ، نوع ، مکان ، زمان ، همراهی و .... باشد .

1)     ارغوان جام عقیقی به سمن خواهد داد       چشم نرگس به شقایق نگران خواهد شد.

2)     شبی در بیابان مکه از بی خوابی پای رفتنم نماند سر نهادم و شتر بان را گفتم

    دست از من بدار .

3)     بحر آفرید و بر و درختان و آدمی      خورشید و ماه و انجم و لیل و نهار کرد .

******************************************************************** 
تضاد :

تضاد یا طباق آوردن دو کلمه متضاد است .

1)  در نومیدی بسی امید است          پايان شب سيه سپيد است.
واژه هاى /نوميدى/ با /اميد/ و همچنين واژگان /سيه/ با /سپيد/ متضاد و مخالف هستند.

2)     اگر بازجویی خطا ازثواب  . (  خطا و ثواب  متضادند)

3)     عالم پیر دگر باره جوان خواهد شد (پیر و جوان )

 *********************************************************************
واج آرایی :

تکرار یک واج ( صا مت یا مصوت ) است در کلمه های یک مصراع یا بیت به گونه ای که آفریننده موسیقی درونی باشد و بر تاثیر شعر بیفزاید .

خيزيد و خز آريد كه هنگام خزان است           باد خنك از جانب خوارزم وزان است
واج آرايي با تكرار صامتهاي (خ/ و /ز)

1)     چو دانی که بر تو نماند جهان            چه رنجانی از آز جان و روان

(حرف ((ن ))  8 بار در بیت آمده است . )

2)     ای هست کن اساس هستی (حرف ((س)) 4 بار تکرار شده است. )

3)     درفشش سیاه است و خفتان سیاه         از آهنش ساعد از آهنش کلاه

(حرف (ه) 5 بار آمده است . )

4) سرو چمان من چرا میل چمن نمی کند . ( حرف چ 3 بار تکرار شده )

 *********************************************************************
مبالغه:

 آن است که چیزی را زیاده از حد معمول وصف کنند ؛ که اگر عقلاً و عادتاً ممکن باشد مبالغه است و اگر عقلاً ممکن باشد ولی عادتاً واقع نشود اغراق ، و اگر نه عادتاً ممکن باشد و نه عقلاً ، غلو است . البته معمولاٌ همه را تحت عنوان اغراق یا مبالغه می آورند .

1)     شود کوه آهن چو دریای آب          اگر بشنود نام افراسیاب

مبالغه در آثار حماسی بخصوص شاهنامه بسیار دیده می شود .

که گفتت برو دست رستم ببند       نبندد مرا دست ، چرخ بلند ( فردوسی )

هر شبنمی دراین ره ، صد بحر آتشین است    دردا که این معما شرح و بیان ندارد . (حافظ )

 *******************************************************************
تکرار :

وقتی که یک وازه بیش از دو بار یا بیشتر در بیتی تکرار شود آرایه تکرار پدید می آید

دریا بنفش و مرز بنفش هوا بنفش       جنگل کبود و کوه کبود وافق کبود 0

( بنفش و کبود تکرار شده است )

********************************************************************
 تضمین :
هر گاه شاعر یا نویسنده‌ای، بخشی از نوشته فردی دیگر را در میان اثر خود جای دهد، آن شعر یا نوشته راتضمین نموده است.

1-     تضمین پنهان   2 – تضمین آشکار

مثال تضمین آشکار :


چه خوش گفت فردوسی پاک زاد              که رحمت برآن تربت پاک باد
«میازار موری که دانه کش است             که جان داردو جان شیرین خوش است»
این دو بیت بخشی از بوستان سعدی است و سعدی بیتی معروف از فردوسی را در میان شعر خود عیناً نقل کرده است.

 مثال تضمین پنهان :

آن شیر زن بمیرد ؟ او شهریار زاد              « هر گز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق»