نکته هایی در باب زبان فارسی 3
۸- گروه فعلی بر روی هم یک واژه به حساب می آیدو ممکن است چندین تکواژ داشته باشد :
« داشتند برمی گشتند ، خواهم رفت ، خوانده است ، می رفت و … »
۹ - هسته ی گروه قیدی قید یا اسم است .
۱۰ – به بخشی از جمله ی مستقلِّ مرکّب که دارا ی پیوند وابسته ساز است جمله ی وابسته ( پیرو ) می گویند
۱۱ - « ان » تکواژ گذرا ساز است. این تکواژبه بن مضارع بعضی از فعل های ناگذر افزوده می شود و آن را گذرا به مفعول می سازد ، همچنین به برخی فعل های گذرا .
۱۲ - تکواژ گذرا ساز « ان » جمله های دو جزیی را به سه و سه جزیی را به چهار جزیی تبدیل می کند
۱۳ – برخی از مصدر ها مثل : شتافتن ، زیستن ، آسودن ، این تکواژ را نمی پذیرند .
۱۴ - برخی از فعل های ناگذر از مصدر های « آمدن ، رفتن ، ماندن و افتادن » به شکلِ :
« آوردن ، بردن ، گذراندن/ گذاشتن ، انداختن » گذرا می شوند .
۱۵ - افعالی مانند « دیده شده است و … » با وجودداشتن فعل معین ( کمکی ) ساده اند ، چون بن مضارع آنها یک تکواژ است ← بین . چنین فعل هایی در شمارش واژه ها یک واژه به حساب می آیند ، چون افعال معین به تنهایی واژه نیستند .
۱۶ - فعل « ساده ( داشت خورده می شد ) مرکب ( او پدرش را دوست دارد ) پیشوندی ( برافراشت ، درغلتید ، واماند و … ) » دربرخی افزودن پیشوندباعث تغییر معنا می شود :« افتادن ← برافتادن» دربرخی تغییرپدید نمی آید : « شمردن← برشمردن»
۱۷ – واژه های « نیست ، باید ، پهناور ، ادبیّات » به ترتیب : « ۳ ، ۲ ، ۳ ، ۳ » تکواژ اند .
۱۸ – فعل هایی که به متمم نیاز مندند ، دارای حرف اضافه ی اختصاصی اند ، امّا فعل هایی که به متمم نیاز ندارند ، دارای حرف اضافه ی اختصاصی نیستند ؛ مثلاً رفتن به این دلیل نیاز به متمم ندارد که با هر سه حرف اضافه ی « از، به ، با » کاربرد دارد . هم چنین است « رسیدن و آمدن و … » ← سارا ( به ، با ، از ) دانشگاه / دوستش رفت . اما نمی توان گفت : سارا با پدرش می نازد .
۱۹ – اگر « است ، بود ، شد و مشتقّات آن ها » در ساختمان فعل های دیگر به کار روند و فعل معین واقع شوند فعل اسنادی نیستند : گفته است ، خورده بود و …
۲۰ – جمله های دو جزیی بی فعل در حقیقت همان جمله های سه جزیی با مسند اند که فعل آن ها حذف شده است .
۲۱ – فعل های گروه « گردانیدن و هم معنی های آن : نمودن ، ساختن ، کردن » همیشه جمله های چهار جزیی با مفعول و مسند می سازند .
۲۲ – جمله های سه جزیی بی فعل در حقیقت همان جمله های سه جزیی با مسنداند با این تفاوت که به جای فعل « است » از واژه ی « یعنی » استفاده می شود .
۲۳ – شاخص ها عناوین و القابی اند که بدون هیچ نشانه ای یا نقش نمایی پیش از اسم می آیند . شاخص ها همیشه بدون فاصله در کنار هسته می آیند و در جای دیگر می توانند هسته ی گروه اسمی باشند .
۲۴ – نقش تبعی آن است که اسم یا گروه اسمی ، تابع نقش گروه اسمی قبل از خود باشد : « معطوف ، بدل ، تکرار»
۲۵ – ملاک تشخیص واژه های ساده از غیر ساده وضعیّت امروزی آن هاست و اهل زبان پیشینه تاریخی زبان را در نظر نمی گیرند ، واژه های زیر ساده اند :
« تابستان ، زمستان ، دبستان ، ساربان ، خلبان ، شبان ، زنخدان ، ناودان ، خاندان ، سیاوش ، سهراب ، رستم ، تهمینه ، شیرین ، دستگاه ، استوار ، بنگاه ، پگاه ، غنچه ، پارچه ، کلوچه ، کوچه ، مژه ، دیوار ، دیوانه ، رادار »
۲۶ – هر واژه یک تکیه دارد : « آموزش و پرورش ، رخت و خواب ، کتاب خانه ، دهکده ، کفش و … »
۲۷ – فرایند های واجی : « کاهش ( دست بند ، امضا و… ) ، افزایش ( خانه ی دوست ، خانه ای ، خیابان ) ، ابدال ( شنبه← شمبه اجتماع← اشتماع ، تخلیص← تلخیص ، نامَه← نامِه )، ادغام ( زود تر← زوتّر ، شب پره← شپّره )
۲۹ – کلمات دخیل کلماتی اند که در اصل فارسی نبوده اند ، اما در طول تاریخ با زبان فارسی آمیخته شده اند . « نشان دار( با ال : البتّه ، خاتم الانبیا، با تنوین : شخصاً ، حرف + اسم : علی رغم ، مع الوصف ) و بی نشان : کتاب ، کیف ، قلم و… »
۳۰ – تکواژ آزاد را« پایه » و وابسته را « وند » می گویند .
۳۱ – اسم ها از نظر ساخت : ۱- ساده « کیف ، کتاب و… » ۲ - مرکب « کتاب خانه ، آبدارخانه ، و… » ۳ – مشتق « گلزار ، دهکده ، ترشی ، و … » ۴ – مشتق مرکب « دانش سرا ، دادوبیداد ، دوچرخه و… »
۳۲ – برخی از واژه های مشتق بیش از یک وند دارند : « ناهماهنگی ، ناشنوایی ، بی مسؤولیّتی و… »
۳۳ – تکواژهای آزاد دستوری شامل : ۱- حروف پیوند ۲- حروف اضافه ۳- را مفعولی ۴- حروف ندا
۵- ضمایرشخصی متصل و منفصل ۶- مخفف زمان حال بودن « -َ م ، ی ، یم ، ید ، ند = هستم ، هستی و …
۷ – ضمایر اشاره ، پرسشی ، مبهم ۸- نقش نمای اضافه (-ِ )
۳۴ – تکواژهای وابسته ی تصریفی شامل : ۱- «ی» نکره ۲ – نشانه های جمع ۳- «تر/ ترین » ۴- شناسه ها ۵- جزء پیشین فعل ها ( می ، ﺑـ ، ﻧـ ← می روم ، بروم ، نروم ) ۶- پسوند گذرا ساز ( ان ) ۷- پسون های ماضی ساز ( اد ، ید ، ست ، ت ، د ← افتاد ، کشید ، دانست ، کُشت ، خورد ) ۸- تکواژ صفر / تهی( Φ )
۳۴- « همان و همین » یک تکواژ به حساب می آیند .
۳۵ «ان » در پلکان مجموعه ساز است و پلکان یک واژه ساده به حساب می آید .
۳۶ – « هم چون و هم چنین و این چنین » به خاطر داشتن یک تکیه یک واژه و دو تکواژاند ؛ « چنین » صرف نظر از دستور تاریخی ، فقط یک واژه و یک تکواژ است .
۳۷ – درصورتی که: ۴ تکواژ- وقتی که : ۳ تکواژ - چنانچه : ۲ تکواژ پروردگار : ۲ تکواژ- پرندگان :
این وبلاگ فرصتی است برای آنان که نوشته هایی با ارزش می آفرینند اما به دلیل کمی سن و سالشان کسی آن ها را نمی بیند و اگر ببینند هم سرسری و بی تفاوت از کنارشان می گذرند. تهیه کنندگان این وبلاگ این امکان را به نویسندگان کوچک و دانش آموزان مقطع راهنمایی می دهد که آثار و افکار و نوشته هایشان را به معرض نمایش بگذارند تا دیگران بدانند که بزرگی به سن و سال نیست بلکه به فکر و اندیشه است.